واگرایی خاک های رسی پدیده ای فیزیکوشیمیایی است که در آن نیروهای دافعه میان ذرات، به ویژه در حضور سدیم تبادلی و محلول، بر نیروهای جاذبه غلبه می کنند و ذرات رس پس از تماس با آب از یکدیگر جدا و در فاز مایع پراکنده می شوند. در مقابل، همگرایی یا فلوکولاسیون به تشکیل آرایش های پایدارتر و تجمع ذرات منجر می شود و نقش اساسی در حفظ ساختمان خاک، مقاومت در برابر فرسایش داخلی، نفوذپذیری و پایداری سازه های خاکی دارد. هدف این مقاله، تحلیل تلفیقی اثر ویژگی های فیزیکوشیمیایی و کانی شناسی رس ها بر گذار میان این دو حالت است. مرور حاضر بر منابع علمی منتشرشده در فاصله ۲۰۲۳ تا اوت ۲۰۲۶ متمرکز شده و متغیرهایی نظیر درصد سدیم تبادلی (ESP)، نسبت جذب سدیم (SAR)، ظرفیت تبادل کاتیونی (CEC)، هدایت الکتریکی (EC)، pH، زتاپتانسیل، سطح ویژه، حدود اتربرگ، نوع و مقدار رس و ماهیت کاتیون های بین لایه ای را در کنار کانی های مونتموریلونیت، ایلیت، کائولینیت و ورمیکولیت بررسی می کند. شواهد جدید نشان می دهد که هیچ شاخص منفردی قادر به پیش بینی کامل واگرایی نیست؛ با این حال، ESP و SAR بالا، قدرت یونی پایین و فراوانی اسمکتیت سدیمی، به ویژه مونتموریلونیت، ترکیبی با ریسک بسیار بالا ایجاد می کنند. از سوی دیگر، کاتیون های دوظرفیتی مانند Ca2+ و Mg2+ با فشرده سازی لایه مضاعف پخشیده، کاهش قدر مطلق زتاپتانسیل و ایجاد پل های کاتیونی، همگرایی و پایداری تجمعات را افزایش می دهند. داده های جدید همچنین نشان می دهند که pH، نوع آنیون، اندازه ذره، بار لایه ای و ساختمان بین لایه ای رس می توانند پاسخ خاک را به طور معنی دار تعدیل کنند. بر این اساس، مقاله یک چارچوب ارزیابی چندمعیاره پیشنهاد می کند که در آن آزمون های پین هول، خرده رس، هیدرومتر دوگانه و اندازه گیری های شیمیایی با XRD، SEM و در صورت امکان زتاپتانسیل تلفیق می شوند. نتیجه اصلی این است که پتانسیل واگرایی و همگرایی محصول برهم کنش همزمان «کانی–سطح–کاتیون–محلول منفذی–ساختار» است و ارزیابی مهندسی باید از تکیه بر مرزهای ثابت یک متغیر به سمت تحلیل چندپارامتری و مکانیزم محور حرکت کند.

خاک واگرا؛ همگرایی؛ رس؛ مونتموریلونیت؛ کائولینیت؛ درصد سدیم تبادلی؛ نسبت جذب سدیم