دوره اشکانی (۲۴۷ پیش از میلاد – ۲۲۴ میلادی) به عنوان یکی از مهم ترین ادوار تاریخ ایران باستان، شاهد تحولات چشمگیری در حوزه معماری دفاعی، دژسازی و شهرسازی بود که تا حد زیادی تحت تأثیر شرایط جغرافیایی متنوع و گستره وسیع این امپراتوری قرار داشت. این پژوهش با هدف بررسی ویژگی های معماری دفاعی، الگوهای دژسازی و اصول شهرسازی در دوره اشکانی و تبیین تأثیر عوامل جغرافیایی (اقلیم، توپوگرافی، منابع آب، مسیرهای تجاری) بر طراحی شهرها انجام شده است. سوال اصلی پژوهش این است که چگونه شرایط جغرافیایی مختلف در بخش های گوناگون امپراتوری اشکانی (از بین النهرین تا خراسان و از قفقاز تا خلیج فارس) بر الگوهای معماری دفاعی و شهرسازی تأثیر گذاشته و چه ویژگی های مشترک و متمایزی در این حوزه ها قابل شناسایی است؟ روش پژوهش مبتنی بر رویکرد تاریخی باستان شناسی با استفاده از داده های کاوش های میدانی، منابع مکتوب (یونانی، رومی و چینی) و پژوهش های معاصر (تا سال ۲۰۲۶) است. یافته ها نشان می دهد که معماری دفاعی اشکانی با تکیه بر دژهای کوهستانی، باروهای خشت خام و آجری، برج های دیده بانی و خندق های طبیعی، ترکیبی از سنت های محلی و تأثیرات هلنیستی را به نمایش می گذارد. شهرسازی اشکانی نیز مبتنی بر سه الگوی اصلی بود: (۱) شهرهای سلطنتی و اداری با طرح های منظم و الهام گرفته از هلنیسم (مانند تیسفون و هگمتانه)، (۲) شهرهای کاروانی و تجاری با ساختار ارگانیک و متمرکز بر بازارها و کاروانسراها (مانند نیشابور و مرو)، و (۳) شهرهای مرزی و دژهای نظامی با طراحی مدور و تدافعی (مانند قلعه های نَسا و دورا اروپوس). شرایط جغرافیایی نقش تعیین کننده ای در انتخاب مصالح، جهت گیری معابر، سیستم آبرسانی و موقعیت استراتژیک شهرها داشت. به ویژه در مناطق کویری، استفاده از بادگیرها، قنات ها و خنک کننده های طبیعی، و در مناطق کوهستانی، بهره گیری از پناه گاه های صخره ای و باروهای توپوگرافیک، از ویژگی های شاخص شهر سازی اشکانی است. نتایج پژوهش بر این امر تأکید دارد که معماری دفاعی و شهر سازی اشکانی نه صرفاً تقلیدی از الگوهای بیگانه، بلکه پاسخی هوشمندانه به محدودیت ها و امکانات محیط طبیعی و نیازهای نظامی تجاری بوده و نقش مهمی در پایداری و انسجام این امپراتوری پهناور ایفا کرده است.

معماری دفاعی دژسازی شهرسازی اشکانی شرایط جغرافیایی دژهای کوهستانی شهرهای کاروانی