Specialized Center for Organizing Scientific Conferences مجله بین‌المللی عمران، معماری و شهرسازی 1 2 (زمستان) 2026 07 28 Studying the characteristics of defensive architecture, fortress construction and urban planning in the Parthian period and the impact of geographical conditions on the design of cities بررسی ویژگی های معماری دفاعی، دژ سازی و شهر سازی در دوره اشکانی و تأثیر شرایط جغرافیایی بر طراحی شهرها 65 78 10.22051/jera.2021.31891.2698 FA سیدمحمدصادق کارشناسی ارشد تاریخ تشیع، دانشگاه پیام نور واحد قم، قم، ایران 2026 07 28 The Parthian period (247 BC - 224 AD), as one of the most important periods in the history of ancient Iran, witnessed significant developments in the field of defensive architecture, fortress construction and urban planning, which were largely influenced by the diverse geographical conditions and the vast extent of this empire. This research aims to study the characteristics of defensive architecture, fortress construction patterns and urban planning principles in the Parthian period and to explain the impact of geographical factors (climate, topography, water resources, trade routes) on the design of cities. The main research question is how different geographical conditions in different parts of the Parthian Empire (from Mesopotamia to Khorasan and from the Caucasus to the Persian Gulf) influenced the patterns of defensive architecture and urban planning, and what common and distinctive features can be identified in these areas? The research method is based on a historical archaeological approach using data from field excavations, written sources (Greek, Roman, and Chinese), and contemporary research (up to 2026). The findings show that Parthian defensive architecture, relying on mountain fortresses, mud and brick ramparts, watchtowers, and natural ditches, exhibits a combination of local traditions and Hellenistic influences. Parthian urban planning was also based on three main patterns: (1) royal and administrative cities with regular plans inspired by Hellenism (such as Ctesiphon and Hegmataneh), (2) caravan and commercial cities with an organic structure focused on markets and caravanserais (such as Nishapur and Merv), and (3) border cities and military fortresses with a circular and defensive design (such as the castles of Nasa and Dura-Europos). Geographical conditions played a decisive role in the choice of materials, the orientation of passages, the water supply system, and the strategic location of cities. Especially in desert areas, the use of windbreaks, aqueducts, and natural cooling, and in mountainous areas, the use of rocky shelters and topographical ramparts, are prominent features of Parthian urban planning. The results of the research emphasize that Parthian defensive architecture and urban planning were not simply an imitation of foreign models, but rather an intelligent response to the limitations and possibilities of the natural environment and military-commercial needs, and played an important role in the stability and cohesion of this vast empire. دوره اشکانی (۲۴۷ پیش از میلاد – ۲۲۴ میلادی) به عنوان یکی از مهم ترین ادوار تاریخ ایران باستان، شاهد تحولات چشمگیری در حوزه معماری دفاعی، دژسازی و شهرسازی بود که تا حد زیادی تحت تأثیر شرایط جغرافیایی متنوع و گستره وسیع این امپراتوری قرار داشت. این پژوهش با هدف بررسی ویژگی های معماری دفاعی، الگوهای دژسازی و اصول شهرسازی در دوره اشکانی و تبیین تأثیر عوامل جغرافیایی (اقلیم، توپوگرافی، منابع آب، مسیرهای تجاری) بر طراحی شهرها انجام شده است. سوال اصلی پژوهش این است که چگونه شرایط جغرافیایی مختلف در بخش های گوناگون امپراتوری اشکانی (از بین النهرین تا خراسان و از قفقاز تا خلیج فارس) بر الگوهای معماری دفاعی و شهرسازی تأثیر گذاشته و چه ویژگی های مشترک و متمایزی در این حوزه ها قابل شناسایی است؟ روش پژوهش مبتنی بر رویکرد تاریخی باستان شناسی با استفاده از داده های کاوش های میدانی، منابع مکتوب (یونانی، رومی و چینی) و پژوهش های معاصر (تا سال ۲۰۲۶) است. یافته ها نشان می دهد که معماری دفاعی اشکانی با تکیه بر دژهای کوهستانی، باروهای خشت خام و آجری، برج های دیده بانی و خندق های طبیعی، ترکیبی از سنت های محلی و تأثیرات هلنیستی را به نمایش می گذارد. شهرسازی اشکانی نیز مبتنی بر سه الگوی اصلی بود: (۱) شهرهای سلطنتی و اداری با طرح های منظم و الهام گرفته از هلنیسم (مانند تیسفون و هگمتانه)، (۲) شهرهای کاروانی و تجاری با ساختار ارگانیک و متمرکز بر بازارها و کاروانسراها (مانند نیشابور و مرو)، و (۳) شهرهای مرزی و دژهای نظامی با طراحی مدور و تدافعی (مانند قلعه های نَسا و دورا اروپوس). شرایط جغرافیایی نقش تعیین کننده ای در انتخاب مصالح، جهت گیری معابر، سیستم آبرسانی و موقعیت استراتژیک شهرها داشت. به ویژه در مناطق کویری، استفاده از بادگیرها، قنات ها و خنک کننده های طبیعی، و در مناطق کوهستانی، بهره گیری از پناه گاه های صخره ای و باروهای توپوگرافیک، از ویژگی های شاخص شهر سازی اشکانی است. نتایج پژوهش بر این امر تأکید دارد که معماری دفاعی و شهر سازی اشکانی نه صرفاً تقلیدی از الگوهای بیگانه، بلکه پاسخی هوشمندانه به محدودیت ها و امکانات محیط طبیعی و نیازهای نظامی تجاری بوده و نقش مهمی در پایداری و انسجام این امپراتوری پهناور ایفا کرده است. /downloadfilepdf/82982